Błędy poznawcze

Zaczynam nową serię w celu poznania i zdefiniowania błędów poznawczych.

Spis treści

  1. Czym jest błąd poznawczy
  2. Rodzaje myślenia
  3. Konsekwencje
  4. Skąd się biorą
  5. Lista błędów poznawczych

Formalnie definicję błędu poznawczego (ang. cognitive bias) stworzyli naukowcy Daniel Kahneman i Amos Tversky. Badając jak ludzie podejmują decyzję zauważyli stosowanie przez nich heurystyk, czyli uproszczonych reguł wnioskowania. A takie mentalne “pójście na skróty” może doprowadzić do różnego rodzaju zniekształceń w myśleniu i niewłaściwej oceny lub nieoptymalnego wyboru.

Pojęcia te są kluczowe dla ekonomii behawioralnej, nauki zajmującej się wpływem czynników psychologicznych i społecznych na dokonywanie wyborów. Jej podstawowym założeniem jest przewidywalna nieracjonalność ludzi, jak określił to Dan Ariely w swojej książce “Predictably irrational”. Oznacza to, że ludzie zachowują się nielogicznie, ale w sposób przewidywalny w określonym kontekście. Wbrew teorii racjonalnego wyboru mówiącej o tym, że człowiek podejmuje decyzje w sposób logiczny, kontrukcja ludzkiego mózgu

Kahneman za swoje badania otrzymał w 2002 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii za wykorzystanie narzędzi psychologicznych w badaniach ekonomicznych, a o wszystkim można przeczytać w jego książce “Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym”.

Czym jest błąd poznawczy

Błąd poznawczy określa wzorzec zniekształcenia w myśleniu, nieracjonalny sposób postrzegania rzeczywistości.

Złudzenie Ponzo – górny odcinek wydaje się dłuższy mimo, że oba odcinki poziome są tej samej długości

Badania nad błędami przy podejmowaniu decyzji mają swoje początki w badaniach nad złudzeniami optycznymi. Ich cechą wspólną jest niemożność przezwyciężenia iluzji, pomimo nawet znajomości mechanizmu działania. Podobnie też jak w przypadku błędów poznawczych, ich występowanie to konsekwencja istnienia mechanizmów, których celem było ułatwienie pracy mentalnej podczas dokonywania decyzji czy też interpretacji bodźców percepcyjnych.

Badania dowodzą, że ludzie różnią się podatnością na błędy w myśleniu, co może mieć związek z poziomem inteligencji, a także skłonnością do myślenia refleksyjnego. To ostatnie łączy się teoria to jeden z dwóch rodzajów myślenia.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Duck-Rabbit_illusion.jpg
Kaczka czy królik?

A może manat?

Rodzaje myślenia

Zgodnie z teorią systemów poznawczych przetwarzamy informacje w dwóch trybach: szybkim i wolnym. W terminologii Kahnemana nazywają się one odpowiednio systemem 1 i systemem 2.

Poniższa tabelka pokazuje główne różnice między nimi:

System 1system 2
szybkiwolny
automatycznyanalityczny
brak udziału świadomości, spontanicznywymaga świadomej kontroli
intuicyjnyrefleksyjny
ewolucyjnie starszyewolucyjnie młodszy
heurystykiszczegółowa analiza danych

Ponieważ świadoma analiza wymaga większych zasobów mentalnych, a także czasu, system 1 jest domyślnym trybem, a system 2 włącza się, aby skontrolować wyniki jego działań.

Badania eksperymentalne wykazały, że niektórzy mają większą tendencję do krytycznej oceny intuicyjnych twierdzeń niż inni, tzn. częściej angażują system 2 w podejmowaniu decyzji. Popularnym testem wykorzystywanym do tego typu badań jest Cognitive Reflection Test (CRT). Składa się z kilku zadań, na które, aby dobrze odpowiedzieć należy odrzucić szybkie intuicyjne rozwiązanie.  Przykładowe zadanie brzmi:

“Jeśli 5 maszyn w ciągu 5 minut produkuje 5 urządzeń, to ile czasu zajmie 100 maszynom zrobienie 100 urządzeń?”.

Automatycznie nasuwająca się odpowiedź (100 minut) jest nieprawidłowa. Osoby preferujące intuicyjny styl myślenia częściej tak odpowiadały.

Konsekwencje

Czemu badanie i poznawanie wzorców kierujących naszym myśleniem jest takie ważne?

Ponieważ błędy poznawcze maja praktyczny – zwykle negatywny – wpływ na wiele aspektów naszego życia. Biorą udział w formułowaniu poglądów, podejmowaniu decyzji biznesowych i zarządzaniu, a także stawianiu diagnoz medycznych czy prowadzeniu badań naukowych. Co ważne, większa wiedza w danej dziedzinie nie broni całkowicie od nieracjonalności. Eksperci i osoby bardziej wykształcone również są narażeni na pułapki myślenia.

Błędy poznawcze są obecne wszędzie tam, gdzie trzeba kogoś przekonać np. specjaliści od marketingu wykorzystują je w swoich kampaniach reklamowych, a twórcy stron czy aplikacji internetowych z ich pomocą projektują je tak, aby użytkownicy dłużej korzystali z ich produktu (nieetyczne praktyki noszą nazwę dark patterns).

I choć nie da się ich całkiem uniknąć, ich znajomość może przyczynić się do bardziej świadomych wyborów.

Skąd się biorą

Ludzie są bardziej skłonni do używania heurystyk i intuicyjnych rozwiązań, gdy działają w sytuacji niepewności, mając ograniczony czas na podjęcie decyzji i/lub niepełne informacje. Jednak czasem ludzie posiadając całą wiedzę na dany temat ignorują pewne fakty albo innym przypisują większą wagę. Z perspektywy teorii systemów poznawczych, błędy pojawiają się, gdy system 2 nie włączy się w proces wnioskowania (Kahneman, 2003) albo nie zdoła “nadpisać” efektów systemu 1 (Evans and Stanovich, 2013).

Ogólnie wśród przyczyn pojawiania się błędow w myśleniu często podaje się:

  • ograniczony czas na podjęcie decyzji
  • ograniczone zasoby poznawcze
  • brak motywacji do poprawnego wnioskowania
  • ograniczenia w przetwarzaniu informacji
  • zachowanie dobrego samopoczucia

Lista błędów poznawczych

Lista jest spora, bo przez ostatnich kilkadziesiąt lat wiele takich błednych schematów myślenia zostało odkrytych i opisanych.

Na Wikipedii angielskiej znajduje się lista prawie 200 błędów poznawczych (polska wersja ma ich dużo mniej opisanych) i na niej głównie będę bazować. Na blogu BetterHumans znalazłam też ulepszony sposób kategoryzacji i do niego pewnie też będę odnosić.

  1. Przesadne wykrywanie-sprawczosci (ang. agent detection)